8 ta primitiv tur
Qisqa javob: primitiv tur — Java’ning eng oddiy, ichiga qurilgan ma’lumot turi. Ular 8 ta: byte, short, int, long, float, double, char, boolean. Har birining o’lchami qat’iy belgilangan, shuning uchun har biriga faqat ma’lum oraliqdagi qiymat sig’adi.
Hayotiy misol
“Hayotiy misol” bo'limiOshxonadagi idishlarni tasavvur qiling: choy qoshiq, stakan, chelak. Har birining hajmi oldindan ma’lum. Stakanga bir chelak suv quysangiz — sig’maydi. Primitiv turlar ham shunday o’lchami qat’iy idishlar: byte — choy qoshiq, int — stakan, long — chelak. Kichik songa katta idish olish mumkin, lekin katta son kichik idishga sig’maydi.
Quti ichida nima bor?
“Quti ichida nima bor?” bo'limiKompyuter har qanday sonni bitlarda saqlaydi. Bit — bitta katak, unda faqat 0 yoki 1 turadi. Tur qancha katta bo’lsa, katakchalar shuncha ko’p. Animatsiyada uchta misol bor: Oson — byte qutisi, O’rta — turli o’lchamdagi qutilar, Imtihon — 127 dan oshgan byte.
8 ta tur — bitta jadvalda
“8 ta tur — bitta jadvalda” bo'limi| Tur | O’lcham | Qiymatlar oralig’i | Default (maydonda) | Misol |
|---|---|---|---|---|
byte |
8 bit | −128 … 127 | 0 |
byte yosh = 25; |
short |
16 bit | −32 768 … 32 767 | 0 |
short yil = 2026; |
int |
32 bit | ≈ −2,1 mlrd … 2,1 mlrd | 0 |
int aholi = 37_000_000; |
long |
64 bit | ≈ ±9,2 × 10¹⁸ | 0L |
long masofa = 9_000_000_000L; |
float |
32 bit | ≈ 7 xona aniqlik | 0.0f |
float narx = 19.99f; |
double |
64 bit | ≈ 15–16 xona aniqlik | 0.0 |
double pi = 3.14159; |
char |
16 bit | 0 … 65 535 (Unicode) | '\u0000' |
char harf = 'A'; |
boolean |
— | true / false |
false |
boolean faol = true; |
Eslab qolish uchun: butun sonlar byte → short → int → long (har biri oldingisidan ikki baravar katta), kasr sonlar float → double, alohida — char va boolean.
Aniq chegaralarni yod olish shart emas: ular wrapper klasslarda konstanta bo’lib turadi.
System.out.println(Byte.MAX_VALUE); // 127System.out.println(Short.MIN_VALUE); // -32768System.out.println(Integer.MAX_VALUE); // 2147483647System.out.println(Long.MAX_VALUE); // 9223372036854775807Imtihonda byte (−128 … 127) va char (0 … 65 535) chegaralarini bilish kifoya. int uchun “taxminan 2,1 milliard” yetarli.
Butun sonlar: byte, short, int, long
“Butun sonlar: byte, short, int, long” bo'limiKundalik ishda deyarli har doim int ishlatiladi. Kodda yozilgan har qanday butun son (masalan, 42) — avtomatik ravishda int.
int soni = 42;long katta = 5_000_000_000L; // L harfi — bu long ekanini bildiradibyte kichik = 100; // 100 byte'ga sig'adi — mumkinint ga sig’maydigan son yozsangiz, oxiriga L qo’shishingiz kerak.
Overflow — to’lib ketish
“Overflow — to’lib ketish” bo'limiAgar hisoblash natijasi turga sig’masa, Java xato bermaydi. Son “aylanib” boshqa chetga o’tadi — buni overflow deyishadi. Animatsiyadagi Imtihon misolida buni bitlarda ko’rasiz.
int max = Integer.MAX_VALUE; // 2147483647System.out.println(max + 1); // -2147483648Kasr sonlar: float, double
“Kasr sonlar: float, double” bo'limiKodda yozilgan har qanday kasr son (masalan, 3.14) — avtomatik ravishda double. float kerak bo’lsa, oxiriga f qo’shiladi.
double narx = 19.99;float f = 19.99f;double butun = 10; // int → double avtomatik: 10.0Kasr sonlar ikkilik sanoqda har doim ham aniq saqlanmaydi:
System.out.println(0.1 + 0.2); // 0.30000000000000004Shuning uchun pul hisobida double emas, BigDecimal ishlatiladi (3-modul).
char — aslida son
“char — aslida son” bo'limichar bitta belgini saqlaydi, lekin ichida harfning o’zi emas, uning Unicode raqami turadi: 'A' = 65, 'B' = 66. Shuning uchun char bilan arifmetika qilish mumkin.
char c = 'A';System.out.println(c + 1); // 66 — natija intSystem.out.println((char) (c + 1)); // Bc++;System.out.println(c); // Bchar d = 65; // mumkin: 65 char oralig'idaSystem.out.println(d); // Achar manfiy bo’lmaydi: char c = -1; — kompilyatsiya xatosi.
boolean — faqat true yoki false
“boolean — faqat true yoki false” bo'limiboolean faqat ikkita qiymat oladi. Ba’zi tillardan farqli o’laroq, Java’da boolean son emas.
boolean katta = 10 > 5; // trueboolean bosh = false;Default qiymatlar: kimga beriladi, kimga yo’q?
“Default qiymatlar: kimga beriladi, kimga yo’q?” bo'limiKlass maydonlari (field) va massiv elementlari avtomatik ravishda default qiymat oladi (jadvaldagi ustun). Lokal o’zgaruvchilar (metod ichidagi) esa default qiymat olmaydi — ularni ishlatishdan oldin qiymat berish shart.
public class Default { static int maydon; // avtomatik 0
public static void main(String[] args) { System.out.println(maydon); // 0 int lokal; // System.out.println(lokal); // kompilyatsiya xatosi }}📝 Mini-test
0 / 71. Qaysi qator kompilyatsiya bo'ladi?
127 byte oralig'iga (−128 … 127) sig'adi. 3.14 — double, float ga f siz yozilmaydi. 3000000000 — int literali, int ga sig'maydi (L kerak). boolean son qabul qilmaydi.
2. Kod nima chiqaradi?
int x = Integer.MAX_VALUE;x = x + 1;System.out.println(x < 0);Overflow jim bo'ladi: MAX_VALUE + 1 = Integer.MIN_VALUE (manfiy). Shuning uchun x < 0 — true.
3. Kod nima chiqaradi?
char c = 'A';System.out.println(c + 2);char + int → natija int: 65 + 2 = 67. Harf kerak bo'lsa (char) (c + 2) yoziladi.
4. Kod nima chiqaradi?
public class Test { static double d; static boolean b; public static void main(String[] args) { System.out.println(d + " " + b); }}Maydonlar default qiymat oladi: double — 0.0, boolean — false.
5. Kod natijasi qanday?
public static void main(String[] args) { int count; if (args.length > 0) count = 1; System.out.println(count);}Lokal o'zgaruvchi default qiymat olmaydi. Kompilyator if bajarilmasligi mumkinligini ko'radi: count qiymatsiz qolishi mumkin — kompilyatsiya xatosi.
6. Qaysi ikkitasi kompilyatsiya bo'ladi? (Choose two) (2 ta javobni tanlang)
65 char oralig'ida, int → double avtomatik. char manfiy bo'lmaydi; "A" — String, char emas; 5L — long, int ga cast'siz yozilmaydi.
7. Kod nima chiqaradi?
System.out.println('J' + 'V' + "M");Chapdan o'ngga: 'J' + 'V' — ikkita char, natija int: 74 + 86 = 160. Keyin 160 + "M" → "160M".
Konspekt
“Konspekt” bo'limi- Primitivlar 8 ta:
byte,short,int,long,float,double,char,boolean - O’lcham: 8, 16, 32, 64 bit (butun); 32, 64 (kasr);
char— 16 bit - Butun literal —
int, kasr literal —double;longuchunL,floatuchunf - Overflow jim bo’ladi:
Integer.MAX_VALUE + 1→ manfiy son, exception yo’q char— Unicode raqami:'A'= 65;char+ son →intbooleanfaqattrue/false, son bilan almashtirilmaydi- Maydonlar default qiymat oladi, lokal o’zgaruvchilar olmaydi
Mashqlar
“Mashqlar” bo'limi1. Sig’adimi? Har bir qator uchun ayting: kompilyatsiya bo’ladimi?
byte a = 128; · short b = 30000; · char c = 'Z'; · long d = 10; · float e = 1.5;
Javob
byte a = 128;— yo’q,bytechegarasi 127short b = 30000;— ha, 32 767 dan kichikchar c = 'Z';— halong d = 10;— ha,int→longavtomatikfloat e = 1.5;— yo’q,1.5— double;1.5fbo’lishi kerak
2. Keyingi harf. char o’zgaruvchidagi harfdan keyingi harfni chiqaradigan kod yozing. Kirish: 'K' → chiqish: L.
Yechim
char harf = 'K';char keyingi = (char) (harf + 1);System.out.println(keyingi); // Lharf + 1 — int (76). Uni yana char ga aylantirish uchun (char) kerak. Qisqa yo’l: harf++ (ichida yashirin cast bor).
3. Overflow’ni toping. Kod nima chiqaradi va nega?
byte b = -128;b--;System.out.println(b);Javob
127. byte ning eng kichik qiymatidan 1 ayirilsa, son ikkinchi chetga — eng kattasiga aylanadi. Overflow ikki tomonga ham ishlaydi.
Keyingi dars: Literal’lar — 0b, 0x, _ va boshqa yozuv usullari.