Access modifierlar, encapsulation va immutable klass
Qisqa javob: To’rtta daraja, tordan kengga: private (faqat shu klass) → package-private (hech narsa yozilmaydi, shu paket) → protected (shu paket + boshqa paketdagi voris klasslar) → public (hamma). Encapsulation — field’larni private qilib, ularga faqat metodlar orqali kirish. Immutable klass — yaratilgandan keyin holati o’zgarmaydigan klass (String kabi).
Hayotiy misol
“Hayotiy misol” bo'limiBank filiali:
- private — kassaning seyfi. Faqat kassir (shu klass) ochadi.
- package-private — xodimlar xonasi. Shu filialdagi (paketdagi) barcha xodimlar kiradi.
- protected — bosh ofisdan kelgan o’z bankining boshqa filiali xodimi (voris, boshqa paket) ham kira oladi — lekin faqat o’z ishi bo’yicha.
- public — mijozlar zali. Hamma kiradi.
Encapsulation — kassa oynasi: mijoz pulni seyfga o’zi solmaydi, kassirga beradi (toldirish() metodi), kassir esa summani tekshiradi.
To’rt daraja
“To’rt daraja” bo'limi| Modifier | Shu klass | Shu paket | Boshqa paketdagi voris | Hamma |
|---|---|---|---|---|
private |
✅ | ❌ | ❌ | ❌ |
| (yo’q) package-private | ✅ | ✅ | ❌ | ❌ |
protected |
✅ | ✅ | ✅ (meros orqali) | ❌ |
public |
✅ | ✅ | ✅ | ✅ |
Qayerda nimani ishlatish mumkin:
| Joy | Ruxsat etilgan |
|---|---|
| Top-level klass | faqat public yoki hech narsa — private class X ❌ |
| Field, metod, konstruktor, ichki klass | to’rttasi ham |
| Lokal o’zgaruvchi | hech biri — private int x = 1; metod ichida ❌ |
private — klassga, obyektga emas: bir klassning metodi shu klassning boshqa obyektining private field’ini ko’ra oladi. Ichki (nested) klass ham tashqi klassning private a’zolarini ko’radi.
protected — eng nozik qoida
“protected — eng nozik qoida” bo'limipackage a;public class Hayvon { protected int yosh = 3;}package b;import a.Hayvon;
public class Mushuk extends Hayvon { void m1() { System.out.print(yosh); } // ✅ meros orqali (this.yosh) void m2(Mushuk m) { System.out.print(m.yosh); } // ✅ Mushuk havolasi orqali void m3(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // ❌ Hayvon havolasi orqali}package b;import a.Hayvon;class Begona { void m(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // ❌ voris emas}Qoida: boshqa paketdagi voris protected a’zoga faqat o’zi yoki o’z turidagi (yoki undan pastdagi) havola orqali kira oladi. Ota tur havolasi (Hayvon h) orqali — yo’q, chunki u boshqa, umuman begona voris obyekti bo’lishi mumkin.
Encapsulation
“Encapsulation” bo'limipublic class BankHisobi { private long balans; // tiyinda; tashqaridan ko'rinmaydi
public long getBalans() { // getter — o'qish return balans; }
public void toldirish(long summa) { if (summa <= 0) throw new IllegalArgumentException("Summa musbat bo'lishi kerak"); balans += summa; // qoida bitta joyda tekshiriladi }}Field public bo’lsa, istalgan kod hisob.balans = -1_000_000; deb yozishi mumkin. private + metod — klass o’z holatini o’zi himoya qiladi. JavaBean nomlash qoidasi: getX(), setX(...), boolean uchun isX().
Immutable klass
“Immutable klass” bo'limiImmutable obyekt yaratilgandan keyin hech qachon o’zgarmaydi — uni bemalol ulashish, keshlash, threadlar orasida berish mumkin. Retsept:
- Klass
final(yoki konstruktorprivate) — voris o’zgaruvchan qilib qo’ymasin. - Barcha field’lar
private final. - Setter yo’q.
- O’zgaruvchan obyektlarni (masalan
List) konstruktorda nusxalab oling. - Getter’da ham ichki o’zgaruvchan obyektni to’g’ridan-to’g’ri bermang — nusxa yoki o’zgarmas ko’rinish qaytaring.
public final class Savat { private final String egasi; private final List<String> mahsulotlar;
public Savat(String egasi, List<String> mahsulotlar) { this.egasi = egasi; this.mahsulotlar = new ArrayList<>(mahsulotlar); // himoya nusxasi }
public String getEgasi() { return egasi; }
public List<String> getMahsulotlar() { return Collections.unmodifiableList(mahsulotlar); // o'zgarmas ko'rinish }}Nusxa olinmasa nima bo’ladi:
List<String> l = new ArrayList<>(List.of("non"));Yomon y = new Yomon(l); // this.m = m; — havola saqlandil.add("sut"); // tashqaridagi ro'yxat orqaliy.get().add("go'sht"); // getter qaytargan havola orqaliSystem.out.println(y.get()); // [non, sut, go'sht] — "o'zgarmas" obyekt o'zgardiChuqurroq: Real loyihada — pul va immutable
Fintech tizimlarida Pul (summa + valyuta) deyarli har doim immutable qilinadi: pul.qosh(boshqa) mavjud obyektni o’zgartirmaydi, yangi Pul qaytaradi — xuddi BigDecimal va String kabi. Sabab: bitta summa obyekti ko’p joyda (buyurtma, chek, hisobot) ishlatiladi; biri uni o’zgartirsa, qolganlarida ham “sehrli” o’zgaradi. Immutable obyektni threadlar orasida qulfsiz (lock’siz) ulashish ham xavfsiz.
📝 Mini-test
0 / 71. a.Hayvon da protected int yosh;. Boshqa paketdagi Mushuk extends Hayvon ichida qaysi qator kompilyatsiya bo'lmaydi?
void m1() { System.out.print(yosh); } // 1void m2(Mushuk m) { System.out.print(m.yosh); } // 2void m3(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // 3void m4() { System.out.print(this.yosh); } // 4Boshqa paketdagi voris protected a'zoga faqat o'z turi havolasi orqali kiradi. Hayvon h orqali — yo'q.
2. Qaysi top-level e'lon kompilyatsiya bo'lmaydi?
Top-level klass faqat public yoki package-private bo'ladi. private / protected — faqat ichki klasslar uchun.
3. Hayvon (paket a) da int d = 2; — modifier yo'q. Qaysi klass d ni ko'ra oladi?
Package-private — faqat shu paket. Boshqa paketdagi voris ham ko'rmaydi (buning uchun protected kerak).
4. Kod nima chiqaradi?
final List<String> f = new ArrayList<>();f.add("a");f.add("b");System.out.print(f.size());final havolani qotiradi, obyektni emas. Ro'yxatga element qo'shish mumkin.
5. Klassni immutable qilish uchun qaysi ikkitasi kerak? (Choose two) (2 ta javobni tanlang)
private final field'lar va himoya nusxalari. Setter immutability'ni buzadi; static va abstract aloqasiz.
6. Kod nima chiqaradi?
class Hisob { private int balans = 10; boolean kopmi(Hisob boshqa) { return balans > boshqa.balans; }}// main: System.out.print(new Hisob().kopmi(new Hisob()));private klass darajasida: shu klass metodi boshqa obyektning private field'ini ko'ra oladi. 10 > 10 — false.
7. Natija qanday?
public static void main(String[] a) { private int x = 1; System.out.print(x);}Lokal o'zgaruvchiga access modifier qo'yib bo'lmaydi. Faqat final (yoki hech narsa).
Konspekt
“Konspekt” bo'limiprivate< package-private <protected<public- Top-level klass: faqat
publicyoki package-private; lokal o’zgaruvchida modifier yo’q private— klass darajasida (boshqa obyektning private field’i ham ko’rinadi)- Package-private’ni meros ochmaydi;
protected— boshqa paketdagi voris o’z turi havolasi orqali - Encapsulation:
privatefield + tekshiruvli metodlar - Immutable:
finalklass,private finalfield’lar, setter yo’q, kirishda va chiqishda himoya nusxasi finalhavola obyektni o’zgarmas qilmaydi
Mashqlar
“Mashqlar” bo'limi1. Jadval to’ldiring. a.Ota da to’rt field: private p, d, protected pr, public pu. Quyidagi joylarning har birida qaysilari ko’rinadi: a.Qoshni, b.Bola extends Ota (this orqali), b.Bola ichida Ota o orqali, b.Begona.
2. Encapsulation. Talaba klassi: ism va ball (0–100). ball ni faqat setBall() orqali o’zgartirish mumkin bo’lsin va noto’g’ri qiymatda IllegalArgumentException tashlasin.
3. Immutable. Pul klassini yozing: long tiyin, String valyuta. qosh(Pul boshqa) yangi obyekt qaytarsin; valyutalar har xil bo’lsa — istisno. Klassni immutable qoidalariga tekshiring.
Keyingi mavzu: overloading va varargs — tez orada.