Asosiy qismga o'tish

Shu sahifaJava Pro

0to'g'ri javob
0takrorlash kerak
—aniqlik

Access modifierlar, encapsulation va immutable klass

☕ Java 8+1Z0-8301Z0-8291Z0-819#access#protected#immutable

Qisqa javob: To’rtta daraja, tordan kengga: private (faqat shu klass) → package-private (hech narsa yozilmaydi, shu paket) → protected (shu paket + boshqa paketdagi voris klasslar) → public (hamma). Encapsulation — field’larni private qilib, ularga faqat metodlar orqali kirish. Immutable klass — yaratilgandan keyin holati o’zgarmaydigan klass (String kabi).

Bank filiali:

  • private — kassaning seyfi. Faqat kassir (shu klass) ochadi.
  • package-private — xodimlar xonasi. Shu filialdagi (paketdagi) barcha xodimlar kiradi.
  • protected — bosh ofisdan kelgan o’z bankining boshqa filiali xodimi (voris, boshqa paket) ham kira oladi — lekin faqat o’z ishi bo’yicha.
  • public — mijozlar zali. Hamma kiradi.

Encapsulation — kassa oynasi: mijoz pulni seyfga o’zi solmaydi, kassirga beradi (toldirish() metodi), kassir esa summani tekshiradi.

Modifier Shu klass Shu paket Boshqa paketdagi voris Hamma
private ✅ ❌ ❌ ❌
(yo’q) package-private ✅ ✅ ❌ ❌
protected ✅ ✅ ✅ (meros orqali) ❌
public ✅ ✅ ✅ ✅

Qayerda nimani ishlatish mumkin:

Joy Ruxsat etilgan
Top-level klass faqat public yoki hech narsa — private class X ❌
Field, metod, konstruktor, ichki klass to’rttasi ham
Lokal o’zgaruvchi hech biri — private int x = 1; metod ichida ❌

private — klassga, obyektga emas: bir klassning metodi shu klassning boshqa obyektining private field’ini ko’ra oladi. Ichki (nested) klass ham tashqi klassning private a’zolarini ko’radi.

protected — eng nozik qoida

“protected — eng nozik qoida” bo'limi
a/Hayvon.java
package a;
public class Hayvon {
protected int yosh = 3;
}
b/Mushuk.java
package b;
import a.Hayvon;
public class Mushuk extends Hayvon {
void m1() { System.out.print(yosh); } // ✅ meros orqali (this.yosh)
void m2(Mushuk m) { System.out.print(m.yosh); } // ✅ Mushuk havolasi orqali
void m3(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // ❌ Hayvon havolasi orqali
}
b/Begona.java
package b;
import a.Hayvon;
class Begona {
void m(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // ❌ voris emas
}

Qoida: boshqa paketdagi voris protected a’zoga faqat o’zi yoki o’z turidagi (yoki undan pastdagi) havola orqali kira oladi. Ota tur havolasi (Hayvon h) orqali — yo’q, chunki u boshqa, umuman begona voris obyekti bo’lishi mumkin.

BankHisobi.java
public class BankHisobi {
private long balans; // tiyinda; tashqaridan ko'rinmaydi
public long getBalans() { // getter — o'qish
return balans;
}
public void toldirish(long summa) {
if (summa <= 0) throw new IllegalArgumentException("Summa musbat bo'lishi kerak");
balans += summa; // qoida bitta joyda tekshiriladi
}
}

Field public bo’lsa, istalgan kod hisob.balans = -1_000_000; deb yozishi mumkin. private + metod — klass o’z holatini o’zi himoya qiladi. JavaBean nomlash qoidasi: getX(), setX(...), boolean uchun isX().

Immutable obyekt yaratilgandan keyin hech qachon o’zgarmaydi — uni bemalol ulashish, keshlash, threadlar orasida berish mumkin. Retsept:

  1. Klass final (yoki konstruktor private) — voris o’zgaruvchan qilib qo’ymasin.
  2. Barcha field’lar private final.
  3. Setter yo’q.
  4. O’zgaruvchan obyektlarni (masalan List) konstruktorda nusxalab oling.
  5. Getter’da ham ichki o’zgaruvchan obyektni to’g’ridan-to’g’ri bermang — nusxa yoki o’zgarmas ko’rinish qaytaring.
Savat.java
public final class Savat {
private final String egasi;
private final List<String> mahsulotlar;
public Savat(String egasi, List<String> mahsulotlar) {
this.egasi = egasi;
this.mahsulotlar = new ArrayList<>(mahsulotlar); // himoya nusxasi
}
public String getEgasi() { return egasi; }
public List<String> getMahsulotlar() {
return Collections.unmodifiableList(mahsulotlar); // o'zgarmas ko'rinish
}
}

Nusxa olinmasa nima bo’ladi:

Yomon.java
List<String> l = new ArrayList<>(List.of("non"));
Yomon y = new Yomon(l); // this.m = m; — havola saqlandi
l.add("sut"); // tashqaridagi ro'yxat orqali
y.get().add("go'sht"); // getter qaytargan havola orqali
System.out.println(y.get()); // [non, sut, go'sht] — "o'zgarmas" obyekt o'zgardi
Chuqurroq: Real loyihada — pul va immutable

Fintech tizimlarida Pul (summa + valyuta) deyarli har doim immutable qilinadi: pul.qosh(boshqa) mavjud obyektni o’zgartirmaydi, yangi Pul qaytaradi — xuddi BigDecimal va String kabi. Sabab: bitta summa obyekti ko’p joyda (buyurtma, chek, hisobot) ishlatiladi; biri uni o’zgartirsa, qolganlarida ham “sehrli” o’zgaradi. Immutable obyektni threadlar orasida qulfsiz (lock’siz) ulashish ham xavfsiz.

📝 Mini-test

0 / 7

1. a.Hayvon da protected int yosh;. Boshqa paketdagi Mushuk extends Hayvon ichida qaysi qator kompilyatsiya bo'lmaydi?

void m1() { System.out.print(yosh); } // 1
void m2(Mushuk m) { System.out.print(m.yosh); } // 2
void m3(Hayvon h) { System.out.print(h.yosh); } // 3
void m4() { System.out.print(this.yosh); } // 4

2. Qaysi top-level e'lon kompilyatsiya bo'lmaydi?

3. Hayvon (paket a) da int d = 2; — modifier yo'q. Qaysi klass d ni ko'ra oladi?

4. Kod nima chiqaradi?

final List<String> f = new ArrayList<>();
f.add("a");
f.add("b");
System.out.print(f.size());

5. Klassni immutable qilish uchun qaysi ikkitasi kerak? (Choose two) (2 ta javobni tanlang)

6. Kod nima chiqaradi?

class Hisob {
private int balans = 10;
boolean kopmi(Hisob boshqa) {
return balans > boshqa.balans;
}
}
// main: System.out.print(new Hisob().kopmi(new Hisob()));

7. Natija qanday?

public static void main(String[] a) {
private int x = 1;
System.out.print(x);
}
  • private < package-private < protected < public
  • Top-level klass: faqat public yoki package-private; lokal o’zgaruvchida modifier yo’q
  • private — klass darajasida (boshqa obyektning private field’i ham ko’rinadi)
  • Package-private’ni meros ochmaydi; protected — boshqa paketdagi voris o’z turi havolasi orqali
  • Encapsulation: private field + tekshiruvli metodlar
  • Immutable: final klass, private final field’lar, setter yo’q, kirishda va chiqishda himoya nusxasi
  • final havola obyektni o’zgarmas qilmaydi

1. Jadval to’ldiring. a.Ota da to’rt field: private p, d, protected pr, public pu. Quyidagi joylarning har birida qaysilari ko’rinadi: a.Qoshni, b.Bola extends Ota (this orqali), b.Bola ichida Ota o orqali, b.Begona.

2. Encapsulation. Talaba klassi: ism va ball (0–100). ball ni faqat setBall() orqali o’zgartirish mumkin bo’lsin va noto’g’ri qiymatda IllegalArgumentException tashlasin.

3. Immutable. Pul klassini yozing: long tiyin, String valyuta. qosh(Pul boshqa) yangi obyekt qaytarsin; valyutalar har xil bo’lsa — istisno. Klassni immutable qoidalariga tekshiring.

Keyingi mavzu: overloading va varargs — tez orada.

Progress faqat shu brauzerda saqlanadi.