Klass, obyekt va konstruktor
Qisqa javob: Klass — chizma, obyekt — shu chizma bo’yicha qurilgan narsa. Obyekt new bilan yaratiladi va konstruktor uni boshlang’ich holatga keltiradi. Konstruktor nomi klass nomi bilan bir xil va qaytish turi yo’q — void yozilsa, u oddiy metodga aylanadi. Klassda bitta ham konstruktor yozilmasa, kompilyator default (parametrsiz) konstruktor qo’shadi; bittasini yozsangiz — qo’shmaydi.
Hayotiy misol
“Hayotiy misol” bo'limiAvtomobil zavodida bitta chizma (klass) bor — “Cobalt: 4 eshik, rangi, raqami”. Zavod shu chizma bo’yicha minglab mashina (obyekt) chiqaradi: har birining rangi va raqami o’zi uchun (instance field). “Zavod jami nechta mashina chiqardi?” esa bitta mashinaga emas, zavodga tegishli — bu static.
Konstruktor — konveyerning oxirgi bosqichi: mashina chiqishidan oldin unga rang beriladi, raqam o’rnatiladi.
Klass va obyekt
“Klass va obyekt” bo'limipublic class Mashina { String rang; // field (instance o'zgaruvchi) String raqam; static int jami = 0; // static — klassga tegishli, bitta nusxa
Mashina(String rang, String raqam) { // konstruktor this.rang = rang; // this.rang — field, rang — parametr this.raqam = raqam; jami++; }
void tavsif() { // instance metod System.out.println(rang + " " + raqam); }}Mashina a = new Mashina("oq", "01A123BC");Mashina b = new Mashina("qora", "10B777AA");a.tavsif(); // oq 01A123BCSystem.out.println(Mashina.jami); // 2new uch ish qiladi: heap’da joy ajratadi, field’larga default qiymat beradi (0, false, null), konstruktorni chaqiradi va obyekt havolasini qaytaradi. Havola stack’dagi a ga yoziladi — Stack va Heap darsidagidek.
this
“this” bo'limithis — “hozir ishlayotgan obyektning o’zi”. Asosiy ishlatilishi — parametr nomi field nomi bilan bir xil bo’lganda (shadowing):
class Talaba { int yosh; Talaba(int yosh) { yosh = yosh; // ❌ parametrni o'ziga yozdi — field 0 bo'lib qoldi }}System.out.println(new Talaba(20).yosh); // 0Kompilyatsiya xatosi yo’q — shunchaki mantiqiy xato. To’g’risi: this.yosh = yosh;.
Konstruktor qoidalari
“Konstruktor qoidalari” bo'limi| Yozuv | Nima |
|---|---|
Mashina() { } |
✅ konstruktor |
public Mashina(String r) { } |
✅ konstruktor, istalgan access modifier |
void Mashina() { } |
⚠️ oddiy metod — konstruktor emas |
mashina() { } (kichik harf) |
❌ kompilyatsiya xatosi — qaytish turi yo’q metod |
static Mashina() { } |
❌ konstruktor static, final, abstract bo’la olmaydi |
Default konstruktor
“Default konstruktor” bo'limi| Klassda yozilgan konstruktorlar | Kompilyator qo’shadimi? | new X() |
|---|---|---|
| Hech biri | ✅ X() { } qo’shiladi |
✅ |
X(int a) |
❌ qo’shilmaydi | ❌ kompilyatsiya xatosi |
X() va X(int a) |
— (o’zingiz yozdingiz) | ✅ |
Konstruktor overloading va this()
“Konstruktor overloading va this()” bo'limiBir klassda parametrlari farq qiladigan bir nechta konstruktor bo’lishi mumkin. Takrorlanmaslik uchun biri boshqasini this(...) bilan chaqiradi:
class Buyurtma { String mahsulot; int soni;
Buyurtma(String mahsulot) { this(mahsulot, 1); // asosiy konstruktorga } Buyurtma(String mahsulot, int soni) { this.mahsulot = mahsulot; this.soni = soni; }}new Buyurtma("non"); // soni = 1new Buyurtma("non", 3); // soni = 3| Qoida | Buzilsa |
|---|---|
this(...) — konstruktordagi birinchi buyruq |
❌ call to this must be first statement in constructor |
Bir konstruktorda this(...) va super(...) ikkalasi birga bo’lmaydi |
❌ (ikkalasi ham birinchi bo’lishi kerak) |
| Konstruktorlar bir-birini aylana bo’ylab chaqirmaydi | ❌ recursive constructor invocation |
this(...) faqat konstruktor ichida |
❌ oddiy metodda xato |
static va instance
“static va instance” bo'limi| instance | static | |
|---|---|---|
| Kimga tegishli | Har bir obyektga alohida | Klassga — bitta nusxa |
| Murojaat | obj.field |
Klass.field (yoki obj.field — tavsiya etilmaydi) |
| Instance a’zolarga kirish | ✅ | ❌ to’g’ridan-to’g’ri emas — obyekt kerak |
this |
✅ | ❌ non-static variable this cannot be referenced from a static context |
class Hisob { static int keyingi = 0; int id; Hisob() { id = ++keyingi; }}new Hisob(); new Hisob();Hisob h = new Hisob();System.out.println(h.id + " " + Hisob.keyingi); // 3 3Chuqurroq: obyekt xotirada qancha joy oladi?
64-bit HotSpot’da har bir obyektning sarlavhasi (header) bor — odatda 12 bayt (mark word + klass ko’rsatkichi), keyin field’lar, oxiri 8 baytga to’ldiriladi. Shuning uchun bitta int field’li obyekt ham ~16 bayt. Static field’lar obyekt ichida emas — klass bilan birga bir marta saqlanadi. Shu sababli millionta obyekt yaratilganda static hisoblagich xotirani oshirmaydi, instance field esa har bir obyektga qo’shiladi.
📝 Mini-test
0 / 71. Kod nima chiqaradi?
public class Duck { private String name; public void Duck() { name = "quack"; } public static void main(String[] a) { Duck d = new Duck(); System.out.print(d.name); }}void bor — bu metod, konstruktor emas. Default konstruktor ishlaydi, name default null bo'lib qoladi.
2. Natija qanday?
class Kitob { String nom; Kitob(String nom) { this.nom = nom; }}public class Test { public static void main(String[] a) { Kitob k = new Kitob(); System.out.print(k.nom); }}Klassda konstruktor yozilgan — default konstruktor qo'shilmaydi. new Kitob() — kompilyatsiya xatosi.
3. Kod nima chiqaradi?
class Talaba { int yosh; Talaba(int yosh) { yosh = yosh; }}System.out.print(new Talaba(20).yosh);yosh = yosh — parametr o'ziga yozildi. Field default 0 da qoldi. this.yosh = yosh kerak edi.
4. Qaysi konstruktor kompilyatsiya bo'lmaydi?
class A { A() { this(1); } // 1 A(int x) { System.out.print(x); } // 2 A(String s) { System.out.print(s); this(); } // 3 A(long y) { this((int) y); } // 4}this(...) konstruktorning birinchi buyrug'i bo'lishi shart. 3 da undan oldin print turibdi.
5. Kod nima chiqaradi?
class Hisob { static int keyingi = 0; int id; Hisob() { id = ++keyingi; }}new Hisob(); new Hisob();Hisob h = new Hisob();System.out.print(h.id + " " + Hisob.keyingi);keyingi — static, barcha obyektlar uchun bitta. Uchinchi obyekt yaratilganda 3 bo'ldi va id ga 3 yozildi.
6. Kod nima chiqaradi?
public class T { static int n = 7; public static void main(String[] a) { T t = null; System.out.print(t.n); }}Static a'zoga murojaat havola qiymatiga bog'liq emas — t.n aslida T.n. NPE bo'lmaydi.
7. Qaysi ikkitasi to'g'ri konstruktor e'loni? class Mahsulot. (Choose two) (2 ta javobni tanlang)
Konstruktorda qaytish turi yo'q, istalgan access modifier bo'lishi mumkin. void yoki tur yozilsa — metod; static konstruktor bo'lmaydi.
Konspekt
“Konspekt” bo'limi- Klass — chizma, obyekt —
newbilan yaratilgan nusxa; o’zgaruvchida havola saqlanadi - Konstruktor: klass nomi, qaytish turi yo’q;
voidyozilsa — metod - Default konstruktor faqat birorta ham konstruktor yozilmaganda qo’shiladi
this.field = parametr— shadowing’dathisshart, aks holda field o’zgarmaydithis(...)— boshqa konstruktorni chaqirish, faqat birinchi buyruq; aylanma chaqiruv — xatostatic— klassga tegishli bitta nusxa; static kontekstdathisva instance a’zolar yo’qnullhavola orqali static a’zoga murojaat — NPE bermaydi
Mashqlar
“Mashqlar” bo'limi1. Yozing. BankHisobi klassi: egasi (String), balans (long, tiyinda). Ikki konstruktor: faqat egasi (balans 0) va egasi + balans; birinchisi ikkinchisini this(...) bilan chaqirsin. toldirish(long summa) metodi qo’shing.
2. Hisoblagich. Klass yarating: har bir yangi obyektga ketma-ket id (1, 2, 3…) beradigan va jami nechta obyekt yaratilganini static field’da saqlaydigan.
3. Topib bering. Quyidagi kodda nechta kompilyatsiya xatosi bor?
class Telefon { String model; Telefon(String model) { model = model; } void Telefon() { } static void chiqar() { System.out.println(this.model); }}// main: new Telefon();Keyingi dars: Initsializatsiya tartibi.